Ο Κώστας Ορφανός συνομιλεί με την Κατερίνα Λιάτζουρα στο περιοδικό Literature, με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου του «Ταξίδια».
***
Καλωσορίζουμε σήμερα στο Literature.gr τον κ. Κώστα Ορφανό προσκαλώντας τον να φωτίσει το πώς οι τόποι έγιναν προβολικά πεδία της σκέψης και πώς οι ανθρώπινες επαφές μεταλλάχτηκαν σε πνευματικά ταξίδια με αφορμή το ταξιδιωτικό του Λεύκωμα «Ταξίδια – Μαρτυρίες και Στοχασμοί» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ιωλκός (2025). Στο αποτύπωμα κάθε ταξιδιού διακρίνεται ένας αθόρυβος σφυγμός, ένας σπόρος εσωτερικής περιέργειας που ξυπνά τις πιο απρόσμενες αντανακλάσεις της ψυχής. Στο νέο του ήρεμο και στοχαστικό βιβλίο, ο Κώστας Ορφανός προσφέρει έναν χάρτη εμπειριών: προσγειώνεται στην Ασία και την Αφρική, όχι μόνο για να αποτυπώσει το ορατό, αλλά για να συλλέξει τις ανθρώπινες ματιές που ανοίγουν νέους ορίζοντες στη σκέψη του. Το βιβλίο δεν αποτελεί απλώς αφηγηματική καταγραφή τοπίων ή εθίμων, αλλά θεματικό πλέγμα σχέσεων — σχέσεων ανθρώπων, παραδόσεων, πολιτισμών. Ο συγγραφέας, μέσα από βαθιά προσωπική εμπειρία και ταξιδιωτική εγρήγορση, φωτίζει τον «πυρήνα» του έργου: την ουσιαστική αξία που αναδύεται από κάθε συνάντηση, από την ανταλλαγή ματιών, ιδεών, ζωής.
Ο Κώστας Ορφανός γεννήθηκε στη Νεάπολη, μια μικρή κωμόπολη της Κρήτης. Δίδαξε 26 χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου στην έδρα της Δερματολογίας, υπηρέτησε ως Κοσμήτωρ της Ιατρικής Σχολής και αναγορεύθηκε ομότιμος το 2004. Τις επόμενες δεκαετίες εργάσθηκε με τη γυναίκα του ως εθελοντής σε ένα χριστιανικό νοσοκομείο στην Τανζανία και έκανε πολλά ταξίδια σε χώρες της Ασίας και της Αφρικής βλέποντας ασθενείς, παίρνοντας μέρος σε συνεδριάσεις και δίνοντας διαλέξεις. Έχει δημοσιεύσει πολλά επιστημονικά συγγράμματα, αλλά και βιογραφικά σημειώματα, αναμνήσεις και εντυπώσεις σαν πολυταξιδεμένος Οδυσσέας.
Κατερίνα Λιάτζουρα, Σεπτέμβριος 2025
Κάθε ταξίδι αρχίζει με έναν ψίθυρο, μια αόρατη φλόγα που καλεί τον άνθρωπο να φύγει από τον γνώριμο τόπο. Ποια ήταν εκείνη η εσωτερική σπίθα που σας ώθησε να υφάνετε τις διαδρομές σας σε βιβλίο;
Οι μακρινές χώρες στα ταξίδια μου ήταν ένα σκηνικό για συναντήσεις με νέους συνομιλητές από άλλους πολιτισμικούς κόσμους. Ήθελα κάτι καινούργιο να μάθω άπαυτούς μπαίνοντας στα δικά τους λιμάνια, αναζητώντας παντού ένα συνάνθρωπο, και αν ήταν δυνατό μια νέα ζεστασιά κοντά του. Αυτή τη σπίθα την είχα πάντα μέσα μου. Η τροπή που έχει πάρει πια η ζωή μας στη τεχνολογικά υπερεξελιγμένη Δύση που ζούμε, με κάποιο τέλος που αρχίζει να φαίνεται αναπόφευκτο, με έχει απόλυτα απογοητεύσει και ζήτησα μια λύση με νέους ορίζοντες. Αυτή ήταν μια δεύτερη σπίθα.
Στον τίτλο σας οι λέξεις σμίγουν σαν ποτάμια: «Ταξίδια», «Μαρτυρίες», «Στοχασμοί». Με ποιον τρόπο αυτές οι τρεις ροές γίνονται μια ενιαία κοίτη στο έργο σας;
Αυτά που είδα κι έμαθα, οι μαρτυρίες από άλλα πολιτισμικά πλαίσια, οι στοχασμοί από τους συνομιλητές μου στους διάφορους δρόμους που τράβηξα στην Ασία και την Αφρική άνοιξαν νέες πόρτες στις σκέψεις μου, κάτι για μια εσωτερική ειρήνη που στον επικοινωνιακό πυρετό που ζούμε μας λείπει παντελώς. Ίσως χρειαζόμαστε πότε-πότε πράγματι ένα σεισμό, ένα γερό «θεϊκό βρόντο» σε τακτά χρονικά διαστήματα όπως είπε ένας φίλος στην Οσάκα, χωρίς θύματα φυσικά, να μας θυμίζει ότι όλοι είμαστε άνθρωποι και ζούμε σε ένα πλανήτη κάτω από ένα, τον ίδιο ουρανό όπως λέει ένα κινέζος φιλόσοφος. Να αποφύγουμε την τρομοκρατία της οικονομίας με την υψηλή τεχνολογία που μας έχουν φέρει άνεση, αλλά όχι ανθρωπιά. Αυτή είναι η ενιαία κοίτη στα ταξίδια μου, ο χάρτινος πύργος της τεχνικής προόδου.
Ταξιδεύετε μακριά, μα και τόσο κοντά. Το βιβλίο σας μιλά κυρίως για άλλους τόπους, κι όμως καθρεφτίζει τη σημερινή Ελλάδα, την οποία χαρακτηρίζετε ως “Το λίκνο της Ευρώπης”. Το θεωρείτε και ως μια μαρτυρία της εποχής μας;
Η Ελλάδα είναι χωρίς καμιά αμφιβολία το λίκνο της Ευρώπης, αυτό το ξέρει κάθε Ευρωπαίος που κάτι έχει διαβάσει. Και η νέα Ελλάδα φύλαξε διαχρονικά με πολύ σθένος κι αγάπη τη μακρόχρονη ιστορία, τη γλώσσα, τη γραφή και τη παλιά παράδοση, παρόλες τις δυσκολίες και τους πολλούς πολέμους που υπέφερε ο τόπος. Ο Έλληνας εκτιμούσε πάντα τη γνώση και τη μόρφωση, είναι ένας ανήσυχος, πολύπλευρος, έξυπνος Οδυσσέας κι η φιλόξενη Ελλάδα θα μπορούσε να έχει κρατήσει τη θέση της και να παίξει έστω κι ένα σεμνό ρόλο σαν πρώτη μάνα στην σημερινή Ευρώπη. Κάπου διάβασα τελευταία ότι η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας είναι οι άνθρωποί της…, αυτό αληθεύει. Είναι το ανθρώπινο κεφάλαιο που έχει η χώρα, αλλά πολλά πήγαν στραβά τα τελευταία πενήντα χρόνια κι ο Έλληνας έπεσε στη παγίδα του χρήματος. Στο μεταξύ, πολλοί μορφωμένοι επιστήμονες κάθε λογής έφυγαν για το εξωτερικό, η ελίτ έχει εδώ αποψιλωθεί, μια νέα αρχή είναι δύσκολή. Οι πολλοί σήμερα πιθηκίζουν, απομιμούνται ξένα πρότυπα κι αφήνουν τις παλιές αξίες. Η ειρωνεία, το λυπηρό αστείο είναι ότι νομίζουν ότι αυτό είναι πρόοδος.
Η Ευρώπη, λέτε, έχει χάσει μεγάλο μέρος από την παλιά της αίγλη, πολιτισμική και ανθρώπινη. Αν η ήπειρος αυτή ήταν κάποτε ένας φάρος, ποιο φως της σβήνει σήμερα πιο οδυνηρά; Και πού, μέσα στα ταξίδια σας, νιώσατε να αναβοσβήνει ακόμη μια σπίθα από εκείνη την παλαιά λάμψη;
Αυτό που λείπει είναι η μόρφωση και αυτό που σβήνει οδυνηρά σε πολλά σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη είναι η εκτίμηση κι η αγάπη για γνώση και μόρφωση, έτσι και στη Γερμανία που ήταν πάντα πρωτοπόρος. Αυτό το έλλειμμα γίνεται η πηγή του λαϊκισμού. Σήμερα ζητούν όλοι το εύκολο και γρήγορο χρήμα με την αυταπάτη ότι εκεί θα βρουν κάποια εσωτερική ησυχία κι ευτυχία. Με αυτή την αυταπάτη ο φάρος της Δύσης αυτοκαταστρέφεται. Για τον μακρόχρονα έξυπνο Έλληνα, που πάντα έβλεπε τη μόρφωση των παιδιών του σαν το βασικό δρόμο για μια καλύτερη ζωή και ευπορία ήταν αυτό κάτι ξένο, αλλά το αφομοίωσε. Το μορφωτικό επίπεδο του πληθυσμού στην Ευρώπη έχει σημαντικά κατεβεί, η ποιότητα της σχολικής εκπαίδευσης είναι σε χαμηλά επίπεδα, διαμορφωμένη έτσι ώστε ακόμα και στις ανώτερες σχολές και τα πανεπιστήμια να εξυπηρετεί επαγγελματικούς σκοπούς μάλλον παρά καθαρά μορφωτικούς. Η νεολαία μπαίνει νωρίς στα κανάλια της οικονομίας.
Αυτό που έχω συναντήσει και μου φαίνεται ότι αναβοσβήνει σε μερικές ομάδες, περιοχές, ή και χώρες, είναι ένας αυθόρμητος νέος ουμανισμός, μια τάση για αλληλοβοήθεια. Ο κόσμος έχει πάντως αρχίσει να καταλαβαίνει ότι η γρήγορη τεχνολογική πρόοδος δεν ικανοποιεί καμία από τις βασικές του ανάγκες. Είναι πολλοί αυτοί που ζητούν κάτι καινούργιο, μια εναλλακτική λύση από τον κατήφορο που έχει πάρει η μοντέρνα ζωή.
Η μνήμη, προσωπική και συλλογική, μοιάζει με γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Πώς αφήσατε τη δική σας εμπειρία να συνομιλήσει με την Ιστορία των καιρών;
Η Ιστορία ήταν πάντα για μένα μια βάση. Κάποια νέα πνεύματα που κάποτε μας ενθουσίασαν και αθώα τα πιστέψαμε, μας είπαν να μην κοιτάζουμε προς τα πίσω, αλλά μόνο και πάντα μπροστά. Κι εμείς ακολουθήσαμε. Κάναμε τότε μεγάλο λάθος, το μέλλον είναι πάντα απόρροια άπαυτά που μάθαμε ή δεν μάθαμε, αυτά που αφήσαμε πίσω. Η Ιστορία ήταν πάντα μαζί μου σαν πολύτιμος οδηγός και με συνοδεύει.
Υπάρχουν τόποι που δεν είναι μόνο γεωγραφικοί, αλλά και τοπία ψυχής, ερωτήματα που παίρνουν σχήμα χώρου. Ποια τέτοια τοπία σας σημάδεψαν περισσότερο;
Αυτό που με σημάδεψε περισσότερο είναι οι πολλές μου εμπειρίες και συναντήσεις στην Αίγυπτο, μια χώρα που αποκαλώ την δεύτερή μου πατρίδα, ένα πραγματικό «τοπίο ψυχής». Είναι οι ζεστές ώρες δίπλα στον Νείλο και οι κρύες νύχτες με γεμάτο φεγγάρι στην Δυτική έρημο. Μαζί τους είναι και οι πολλές αναμνήσεις από τα καταπράσινα ψηλεπίπεδα με τα αναρίθμητα κοπάδια από ζώα στην ανατολική Αφρική, την Κένυα και κυρίως στην ειρηνική Τανζανία…, κάπου εκεί κοντά στο Κιλιμάντζαρο. Στην λεγόμενη μαύρη ήπειρο είδα κι έμαθα πολλά σαν γιατρός και σαν άνθρωπος.
Κάθε γραφή είναι και ένας διάλογος με σκιές και φωνές άλλων. Ποιους συγγραφείς ή στοχαστές νιώσατε να βαδίζουν πλάι σας καθώς πλέκατε το κείμενο;
Στην ανατολική Αφρική λένε: «Κάθε πουλί πετά με τα δικά του φτερά». Έτσι έκανα. Ίσως γράφοντας να είχα δίπλα μου κάποιους συνοδούς, αλλά δεν τους είδα και δεν τους ένοιωσα.
Στις σελίδες σας ακούγεται δυνατά η δική σας φωνή, αλλά υπάρχουν και ψίθυροι από πρόσωπα που συναντήσατε στον δρόμο. Πόσο αναγκαίες ήταν αυτές οι συνομιλίες για να γεννηθεί το βιβλίο;
Η βάση του βιβλίου είναι μαζί με πολλά από τα ιστορικά δεδομένα οι κουβέντες από το δρόμο, στις στράτες που πήρα με αυτούς που συνάντησα. Είχα την τύχη να βρω μερικούς πού είχαν κάτι να μου πουν και να μου μάθουν. Κι αυτά έγραψα.
Κάθε ανάγνωση είναι σαν ένα παράθυρο που ανοίγει και κάποτε κλείνει. Όταν ο αναγνώστης κλείσει το βιβλίο σας, τι θέλετε να μείνει ως φως, ως απόηχος, μέσα του;
Δεν θέλησα να δώσω μαθήματα, ούτε σαν απόηχο. Έμεινα παρατηρητής, προσπάθησα να ανοίξω ένα παράθυρο και να φέρω φρέσκο άνεμο, ελπίζω ο αναγνώστης να βρει στο βιβλίο κάτι που να τον κάνει ν΄ανοίξει τα φτερά του.
Η ζωή στην Ευρώπη έχει αναμφίβολα χάσει ένα μεγάλο μέρος από την εδραιωμένη πολιτισμική και ανθρώπινη αίγλη που είχε κάποτε.
Ο Κώστας Ορφανός, στα πολλά ταξίδια του στην Ασία και την Αφρική, στόχευε στους ανθρώπους που συναντούσε στον δρόμο του και που άνοιξαν νέους ορίζοντες στη σκέψη του.
Μια φυσική περιέργεια ήταν πάντα μόνιμη συνοδός. Γνώρισε διαφορετικές γωνιές του πλανήτη, έκανε πολλές νέες γνωριμίες κι έμαθε πολλά από τους τόπους και τις παραδόσεις τους. Έτσι μπόρεσε να κατανοήσει το περιεχόμενο άλλων τρόπων ζωής και εθίμων, και, όπου ήταν δυνατό, να ταξινομήσει τη σημασία τους για τη δική του ζωή.
Προχωρώντας στην ηλικία συνειδητοποίησε ότι οι άνθρωποι που γνώριζε, η ζωή τους και οι αξίες τους, ήταν κάτι που θα μπορούσε να μοιραστεί. Ο τόπος και οι περιστάσεις ήταν πάντα το σκηνικό, ο πυρήνας στις διηγήσεις βρίσκεται εδώ στις ανθρώπινες επαφές και το πνευματικό κέρδος που αποκομίζει ο αναγνώστης.
Πηγή | Copyright: Literature | Κατερίνα Λιάτζουρα
Κανένα προϊόν στο καλάθι σας.