Κριτική της Γεωργίας Κοκκινογένη για την ποιητική συλλογή «Στρογγυλές γωνίες» του Νίκου Παπάνα, από το 23ο τεύχος του λογοτεχνικού περιοδικού Θευθ.
***
Το ανύπαρκτο στην ποιητική συλλογή Στρογγυλές γωνίες του Νίκου Παπάνα
Φτάνοντας στην έκδοση της τέταρτης ποιητικής συλλογής του Νίκου Παπάνα με τίτλο Στρογγυλές γωνίες (Εκδόσεις Ιωλκός, 2025), είναι ενδιαφέρον να μιλήσουμε για το ανύπαρκτο σε αυτήν. Βέβαια, αθροίζονται τα ανύπαρκτα ήδη από το πρώτο βιβλίο Πρώτη δημοτικού και άλλα (Εκδόσεις Ιωλκός, 2019), ενώ αναφορές θα βρούμε και στις συλλογές Σε ανακηρύσσω νικήτρια (Εκδόσεις Ιωλκός, 2021), Σας αρέσουν τα σονέτα; (Εκδόσεις Ιωλκός, 2023), αλλά πιο έντονη είναι η παρουσία τους στις Στρογγυλές γωνίες.
Στα 28 ποιήματα της συλλογής, ενώ τα λόγια στρογγυλεύουν (όπως ο τίτλος δηλοί), η γνωστή ειρωνεία του Παπάνα, που φέρνει σε αντίθεση το φαίνεσθαι και το είναι, όχι μόνο δεν αμβλύνεται, αλλά επιμένει ως σταθερός τρόπος πρόσληψης της πραγματικότητας. Το πνεύμα της νεότητας, που θέλει να αρνηθεί την καθεστηκυία τάξη, είναι η απεικόνιση των αντιθέτων, της πραγματικότητας και των φαινομένων, σε μια πυκνή λεκτική ειρωνεία, κάνοντας τη γλώσσα αισθησιακή.
Ο ποιητής χρησιμοποιεί αυτές τις αντιθέσεις, τις αιφνίδιες ανατροπές της βεβαιότητας, προς επίρρωση του αρχαιοελληνικού πνεύματος για την ανθρώπινη μοίρα. για αυτό σε ορισμένα ποιήματα έχουμε το τραγικό στοιχείο. Άλλωστε, συχνά το λυρικό εγώ εμφανίζεται ως έρμαιο των καιρών, της μοίρας, του ανεκπλήρωτου. Σε κάποια ποιήματα η ματαίωση αποδίδεται με στυγνό τρόπο και συνειδητή πεζολογία.
Εδώ βρίσκει τη θέση του το ανύπαρκτο, το μη ορατό, το υπερβατικό. Ήδη στην Πρώτη δημοτικού και άλλα ο ποιητής είχε αναζητήσει τις ανύπαρκτες θάλασσες, που πάντα θα τις γυρεύουμε, γιατί εκεί θα βρίσκουμε τα ομορφότερα κοχύλια. Εμφαντικότερα, στη συλλογή Σας αρέσουν τα σονέτα; είχε καταστήσει υπαρκτή την (ανύπαρκτη) «ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΓΡΕΒΕΝΩΝ» στο ομότιτλο ποίημα του.
Επανερχόμαστε στις Στρογγυλές γωνίες. Μεγάλο παράδειγμα δημιουργικής φαντασίας το «ΜΕΘΥΣΜΕΝΟ ΚΑΡΑΒΙ» του Ρεμπώ. Αυτό ακριβώς εμπνέει με τρυφερή φιλοπαίγμονα διάθεση το «ΞΕΜΕΘΥΣΤΟ ΚΑΡΑΒΙ», όπου η ανύπαρκτη θεία του. Μα και στο άλλο ποίημα που συνδιαλέγεται με τον Ρεμπώ («ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ ΠΑΝΤΟΠΩΛΕΙΟ»), γαλάζια ανύπαρκτα παράθυρα θα συναντήσουμε στο παντοπωλείο της ποίησης. Επίσης, στο «Η ΠΕΡΟΥΚΑ ΤΟΥ ΡΑΚΙΝΑ» ανύπαρκτα εξωτικά πουλιά μάς επισκέπτονται χάρη στις παρηχήσεις και στη δύναμη της γλώσσας. Στο ποίημα «LA FOLLIA» (πάλι ποίημα που σχετίζεται με καλλιτέχνη), η αναζήτηση Εκείνης μεταμορφώνεται σε ανύπαρκτα βιολιά.
Ο Παπάνας καταρρίπτει τη φενάκη του Ρακίνα, ελευθερώνοντας εξωτικά πουλιά ελπίδας. Χρειάζεται τη φανταστική θεία του να πει τον απόλογό της, ανοίγει γαλάζια παράθυρα στα όνειρα και, μέσα στην παράνοια του έντονου πόθου, φέρνει ανύπαρκτα βιολιά να εκτελέσουν τη μελωδία της απουσίας. Και τα τέσσερα ποιήματα στα οποία απαντά το ανύπαρκτο εμπνέονται από προηγούμενους καλλιτέχνες.
Το ανύπαρκτο, λοιπόν, φαίνεται να προκύπτει μέσα από την ποιητική γραφή και το διάλογό της με προηγούμενους δημιουργούς. Χαρακτηριστικά, στη συλλογή Σε ανακηρύσσω νικήτρια ο Παπάνας είχε ορίσει ως επάγγελμά του το γαλάζιο αδιέξοδο, ως αποστολή του την ποιητική γραφή, που εξωραΐζει την απουσία Εκείνης («ΓΑΛΑΖΙΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ»). Και η ποιητική γραφή αισθητοποιεί το ανύπαρκτο μέσω της επινόησης. Η τελευταία είχε αρχίσει με του έρωτα τη μεθαδόνη (Πρώτη δημοτικού και άλλα). Στην παρούσα συλλογή κορυφώνεται με τη δημιουργία της ιδιωτικής ανατολής (στο ομότιτλο ποίημα), που καλείται να διασώσει τον έρωτα και το όραμα.
Πρόκειται για ανεκπλήρωτο όνειρο ελευθερίας; Σαν το ανύπαρκτο «Γαλάζιο λουλούδι» του Γερμανού ποιητή Νοβάλις. Πολλοί προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το νόημά του: το ταύτισαν με την Ποίηση, τον Έρωτα, την Ομορφιά, το Άπειρο. Mια σύλληψη ποιητική, το σύμβολο μιας αέναης νοσταλγίας για την απωλεσθείσα πληρότητα, καθώς και του πόθου και της ορμής για δημιουργία και πνευματική ολοκλήρωση. Ανθίζοντας το πρωί με την ανατολή του ήλιου και πεθαίνοντας στο τέλος της μέρας με τη δύση, το «γαλάζιο λουλούδι» συμβολίζει, πέρα από τον αγνό έρωτα, την πνευματική αφύπνιση, τη νέα αρχή και την προσωπική μεταμόρφωση. Είναι το σύμβολο της αέναης επιθυμίας, της αναζήτησης ενός εκ των πραγμάτων άυλου και απρόσιτου ιδανικού, όπως στους Ρομαντικούς.
Ανύπαρκτο, λοιπόν, είναι το θαλασσινό τριφύλλι, που βγαίνει μια φορά στα χίλια χρόνια πριν ο ήλιος ανατείλει. Είναι η αυγή των νέων πραγμάτων. Είναι το θαύμα και η μαγεία του αδυνάτου στην προαναφερθείσα «ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΓΡΕΒΕΝΩΝ». Είναι το αργυρό κυκλάμινο της απουσίας («ΓΑΛΑΖΙΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ»).
Αν και στα ποιήματα αυτά δίνεται η αίσθηση της εξομολόγησης του ποιητή, στην ουσία γράφονται για τον αναγνώστη, καθώς η τέχνη αποτελεί κατασκευή εν τη γενέσει. Χωρίς τον ενθουσιασμό, ο καλλιτέχνης δεν επιτυγχάνει τη μέθεξη: η δημιουργία ολοκληρώνεται, όταν ο ενθουσιασμός αυτός γίνεται πνευματική αισθητικότητα.
Τελικά, ο Παπάνας διδάσκει διακριτικά την απόδραση, την απελευθέρωση από τα στερεότυπα και τις αυθεντίες. Η περιδιάβαση του σε διάφορες τεχνοτροπίες και μορφές τέχνης καταλήγει σ’ ένα κράμα που τον απομακρύνει από αυτές. Μιλάει για τον άνθρωπο γενικά, για τις αξίες και τις απαξίες του ανθρώπου, του ποιητή. Αναφέρεται σε ένα άπιαστο ιδεώδες, εισάγοντας άλλους τρόπους καλλιτεχνικής μετουσίωσης, όπου η μοναδικότητα του ανθρώπου αναγνωρίζεται ως λόγος αιώνιου έρωτα.
Έτσι η ουσία του γίνεται άφθαρτη μέσω της τέχνης. Μέσω της ποίησης, γοητευτικά δημιουργεί ατραπούς για το μη θολούμενον, το έτρεπτον, το γυμνόν, το φαίνον, το αυτώ καταληπτόν, το αναλλοίωτον (κατά τον Οδυσσέα Ελύτη).
Στην κορύφωση της ποιητικής του πορείας ο Νίκος Παπάνας μας οδηγεί με τη συλλογή Στρογγυλές γωνίες. Μας μυεί στην ιδέα του ατέρμονου κάλλους:
γιατί μόνο των ποιητών τα διαστημόπλοια
εξακολουθούν
να ταξιδεύουν αγέρωχα.
Γεωργία Κοκκινογένη
Κανένα προϊόν στο καλάθι σας.