Κριτική της Θεοπούλας Τσαπάνη για την ποιητική συλλογή «Στρογγυλές γωνίες» του Νίκου Παπάνα, δημοσιευμένη στο ιστολόγιο Λόγω Γραφής.
***
Ο Νίκος Παπάνας είναι ποιητής με σταθερή και συνεπή παρουσία στα ελληνικά γράμματα. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 δημοσιεύει ποιήματα, μεταφράσεις και δοκίμια, ενώ η παρουσία του σε λογοτεχνικά περιοδικά και εκδόσεις μαρτυρεί μια βαθιά και διαρκή σχέση με τη γλώσσα και τη λογοτεχνία. Η πορεία του χαρακτηρίζεται από εσωτερική συνοχή: κάθε νέα συλλογή μοιάζει να συνομιλεί με τις προηγούμενες, διευρύνοντας έναν ενιαίο ποιητικό κόσμο. Έχει εκδώσει 4 ποιητικές συλλογές: Πρώτη δημοτικού και άλλα (Εκδόσεις Ιωλκός, 2019), Σε ανακηρύσσω νικήτρια (Εκδόσεις Ιωλκός, 2021), Σας αρέσουν τα σονέτα; (Εκδόσεις Ιωλκός, 2023), Στρογγυλές γωνίες (Εκδόσεις Ιωλκός, 2025).
Όταν διαβάζουμε την ποίηση του Νίκου Παπάνα, η πρώτη ισχυρή εντύπωση που αποκομίζουμε είναι η αίσθηση μιας ακλόνητης αρχιτεκτονικής, Δεν αφήνεται στον αυτοματισμό των λέξεων. Είναι ένας συνειδητός τεχνίτης της μορφής. Αγαπά την πειθαρχία, τη συμμετρία και τη γεωμετρία των στίχων.
Στο έργο του θα συναντήσουμε μια εντυπωσιακή συνύπαρξη διαφορετικών ποιητικών ειδών. Κινείται με την ίδια άνεση από τον παραδοσιακό, αυστηρά δομημένο στίχο — όπως τα σονέτα — μέχρι τη λιτότητα των χαϊκού, τους δραματικούς μονολόγους και τον ελεύθερο, μοντέρνο στίχο.
Αυτή η εναλλαγή δεν αποτελεί στείρα επίδειξη τεχνικής. Είναι ο τρόπος του να δαμάσει το συναίσθημα. Ξέρει καλά ότι ο μεγάλος πόνος ή ο μεγάλος έρωτας, αν δεν μπουν μέσα σε ένα αυστηρό αισθητικό πλαίσιο, κινδυνεύουν να γίνουν κραυγή. Ο Παπάνας, λοιπόν, μετατρέπει την κραυγή σε ψίθυρο υψηλής αισθητικής.
Ένα άλλο βασικό γρανάζι του μηχανισμού γραφής του είναι η διακειμενικότητα. Ο ποιητής δεν γράφει στο κενό. Γράφει έχοντας πλήρη, βαθιά συνείδηση της ποιητικής παράδοσης που κουβαλάει στους ώμους του. Μέσα στα κείμενά του συνομιλεί ανοιχτά, πότε με αφιερώσεις και πότε με υπόγειες αναφορές, με τη «σκιά» των μεγάλων δημιουργών του παρελθόντος. Αυτός ο διάλογος δείχνει τη σεμνότητα και τη σοβαρότητα του δημιουργού: αντιλαμβάνεται την ποίηση όχι ως ατομική ιδιοκτησία, αλλά ως συλλογική ανθρώπινη σκυταλοδρομία.
Οι ποιητικές του συλλογές δείχνουν μια πορεία με συνέπεια: επανέρχονται σταθερά ο έρωτας, η απουσία, η μνήμη, η ίδια η ποίηση, ως εμπειρία ζωής και υπαρξιακής ανάγκης.
Οι εμπειρίες μετατρέπονται σε ποιητικά ίχνη μιας διαρκούς εσωτερικής αναζήτησης: Ημιτελών στιγμών αναζωπύρωση,/μετέωρη κι ανεπίδοτη ανθοδέσμη (από τη συλλογή Στρογγυλές γωνίες).
Ωστόσο, εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία δεν είναι μόνο τα θέματα που επιλέγει, αλλά κυρίως ο τρόπος με τον οποίο τα μετασχηματίζει ποιητικά. Η γραφή του χαρακτηρίζεται από έντονη λυρικότητα, χωρίς όμως να διολισθαίνει σε εύκολο συναισθηματισμό. Η συγκίνηση λειτουργεί υπόγεια, διακριτικά, μέσα από εικόνες υψηλής αισθητικής έντασης. Συχνά ο αναγνώστης αισθάνεται ότι το ποίημα κινείται ανάμεσα στο πραγματικό και στο ονειρικό, ανάμεσα στο βίωμα και στη φαντασιακή του αντανάκλαση.
Επίσης, ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ποιητικής του είναι η εικονοποιία. Ο Παπάνας δημιουργεί απρόσμενους συνδυασμούς λέξεων και εικόνων, οι οποίοι δεν λειτουργούν διακοσμητικά αλλά αποκαλυπτικά. Οι εικόνες του δεν περιγράφουν απλώς ένα συναίσθημα, αλλά·το προκαλούν στον αναγνώστη. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα από το ποίημα «ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ ΠΑΝΤΟΠΩΛΕΙΟ», όπου η γλώσσα μετατρέπεται σε σχεδόν ορατό και απτό υλικό φαντασίας: φωνήεντα σε πολύχρωμες κονσέρβες,/σε στρογγυλές γωνίες κατοικίδια ουράνια τόξα (από τη συλλογή Στρογγυλές γωνίες).
Παράλληλα, στη γραφή του υπάρχει έντονη μουσικότητα. Ακόμη και όταν χρησιμοποιεί ελεύθερο στίχο, ο ρυθμός παραμένει ουσιαστικό στοιχείο της ποιητικής εμπειρίας. Η γλώσσα του μοιάζει να αναπνέει με έναν εσωτερικό παλμό, ο οποίος μεταφέρει όχι μόνο το νόημα, αλλά και τη συναισθηματική θερμοκρασία του ποιήματος: πιο ανάλαφρη η φωνή σου/κι απ’ τα γενέθλια των λέξεων (από τη συλλογή Στρογγυλές γωνίες).
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η συνομιλία του με την ποιητική παράδοση. Ο Παπάνας γνωρίζει βαθιά τη λογοτεχνική κληρονομιά και συχνά ενσωματώνει στη γραφή του υπαινιγμούς, αναφορές ή απόηχους άλλων ποιητών. Αυτή όμως η διακειμενικότητα δεν είναι επίδειξη λόγιας γνώσης είναι ένας τρόπος να τοποθετεί το προσωπικό βίωμα, μέσα σε μια μεγαλύτερη πολιτισμική και ποιητική συνέχεια.
Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι και η σχέση του με τις ποιητικές μορφές. Από το σονέτο μέχρι τα χαϊκού και από τον λυρικό μονόλογο μέχρι τις πιο ελεύθερες μορφές έκφρασης, ο Παπάνας δείχνει ότι αντιμετωπίζει τη φόρμα όχι ως περιορισμό αλλά ως δημιουργική πρόκληση. Η τεχνική πειθαρχία λειτουργεί στη γραφή του ως τρόπος συμπύκνωσης της συγκίνησης.
Η ποίηση του Νίκου Παπάνα δεν αρνείται τη φθορά ούτε την οδύνη. Αντίθετα, τις μετατρέπει σε υλικό στοχασμού και αισθητικής εμπειρίας. Συγκινητικό είναι το παρακάτω απόσπασμα, όπου η απώλεια και η μνήμη αποκτούν σχεδόν συμβολική υλικότητα: μια φθαρμένη κόκκινη βαλίτσα,/κλειδωμένη, με περιεχόμενο άγνωστο για πάντα (από τη συλλογή Στρογγυλές γωνίες).
Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο χαρακτηριστικό της ποίησής του: η δυνατότητα να μετασχηματίζει την ανθρώπινη ευαισθησία σε λόγο βαθιά τρυφερό και ταυτόχρονα καλλιτεχνικά επεξεργασμένο.
Ο Νίκος Παπάνας είναι, τελικά, ένας ποιητής της λεπτότητας. Ένας δημιουργός που εμπιστεύεται τη δύναμη της εικόνας, της σιωπής και της υπαινικτικής συγκίνησης. Και μέσα σε έναν κόσμο συχνά θορυβώδη και βιαστικό, η ποίησή του μας υπενθυμίζει τη σημασία της εσωτερικότητας, της μνήμης και της ευαισθησίας.
Ως εδώ, περιγράψαμε τα κύρια χαρακτηριστικά της ποίησής του, όπως αποκρυσταλλώνονται στην πιο πρόσφατη και ωριμότερη συλλογή του με τίτλο Στρογγυλές γωνίες. Στη συνέχεια θα δούμε τα ιδιαίτερα γνωρίσματα κάθε μιας από τις τρεις προηγούμενες συλλογές του.
Η πρώτη συλλογή (Πρώτη δημοτικού και άλλα) διακρίνεται για την ευαισθησία και για την απλότητα της γραφής της. Μέσα από καθημερινές εικόνες, παιδικές αναμνήσεις και προσωπικά βιώματα, ο ποιητής μιλά για τον χρόνο, τη μνήμη, την αγάπη και την ανθρώπινη μοναξιά. Η γλώσσα του είναι άμεση, αλλά και βαθιά ποιητική, με έντονο λυρισμό και συναισθηματική δύναμη. Τα ποιήματα συνδυάζουν νοσταλγία και στοχασμό, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα οικεία στον αναγνώστη:
ΑΛΓΕΒΡΑ
Ό, τι κι αν έχω κάνει μέχρι τώρα
αράδιασμα μηδενικών.
Λείπει από μπροστά τους η μονάδα:
Λείπεις εσύ
Η δεύτερη συλλογή (Σε ανακηρύσσω νικήτρια) χαρακτηρίζεται από έντονο λυρισμό και συναισθηματική φόρτιση. Κεντρικό θέμα της: ο έρωτας, η ανθρώπινη σχέση και η δύναμη της μνήμης. Ο ποιητής χρησιμοποιεί απλή αλλά εκφραστική γλώσσα, δημιουργώντας εικόνες γεμάτες τρυφερότητα και νοσταλγία. Στα ποιήματα κυριαρχούν η προσωπική εξομολόγηση, η εσωτερική αναζήτηση και η ανάγκη για επικοινωνία. Η συλλογή ξεχωρίζει για τη μουσικότητα των στίχων και τη ζεστή, ανθρώπινη ατμόσφαιρα που δημιουργεί, φέρνοντας τον αναγνώστη κοντά στα συναισθήματα και τις εμπειρίες του ποιητή:
ΣΕ ΑΝΑΚΗΡΥΣΣΩ ΝΙΚΗΤΡΙΑ
Όταν ακούω τη φωνή σου,
στην αρχή αντιστέκομαι.
Είμαι το νέο θαύμα
της αυτοκυριαρχίας.
Μπορώ και σου απαντώ
εύγλωττες φράσεις μουσικές:
Ο διάλογός μας βήματα για δύο
σε αστραφτερό παρκέ.
Έλα, όμως, που δεν κρατάει πολύ
η αυτοσυγκράτηση.
Τα βήματα γλιστρούν,
τα λόγια χάνονται,
θριαμβεύει ο κόμπος του λαιμού –
αμήχανη ζάλη.
Σε ανακηρύσσω νικήτρια –
κι απόψε και πάντα.
Η τρίτη ποιητική συλλογή (Σας αρέσουν τα σονέτα;) κινείται σε λυρικό και στοχαστικό τόνο, με έντονη αγάπη για την παραδοσιακή μορφή του σονέτου, αλλά και με σύγχρονες ευαισθησίες. Τα ποιήματα χαρακτηρίζονται από μουσικότητα, εσωτερικό ρυθμό και συναισθηματική ένταση. Ο δημιουργός χρησιμοποιεί το σονέτο όχι μόνο ως αυστηρή ποιητική φόρμα, αλλά και ως μέσο έκφρασης προσωπικών σκέψεων γύρω από τον έρωτα, τον χρόνο, τη μοναξιά και τη μνήμη. Η συλλογή συνδυάζει την κλασική ποιητική παράδοση με μια πιο άμεση και ανθρώπινη φωνή, κάνοντας τα ποιήματα προσιτά αλλά και βαθιά στο νόημά τους:
ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΠΑΓΓΕΛΙΑ;
Συγκεντρωθήκαμε όλοι εδώ,
δηλαδή εγώ κι ο εαυτός μου,
τρέμοντας, για ν’ ανοίξουμε
της μνήμης τη σπασμένη ομπρέλα.
Όχι, βέβαια, πως θα μας σώσει
από την όξινη φθοροποιό βροχή
ή πως κρατώντας την θα ταξιδέψουμε
ψηλά, πάνω απ’ τον θόλο του ανεκπλήρωτου.
Δεν προσδοκώ ανάσταση στιγμών
κι εσένα πια δε σ’ εμπιστεύομαι,
χρυσελεφάντινη αυταρέσκεια των πληγών.
Τελευταία, λοιπόν, απαγγελία της μορφής σου.
Μνημόσυνο μιας ομορφιάς — κρίμα — δειλής.
(Αλήθεια τώρα, τελευταία απαγγελία της μορφής σου;)
Εν κατακλείδι, ίσως η ουσία της ποίησης του Νίκου Παπάνα είναι η προσπάθεια, μέσα από τις τέσσερις συλλογές του, να διασωθεί η ευαισθησία μέσα σε έναν κόσμο που συχνά την παραμερίζει. Να βρεθεί μέσα από τη γλώσσα ένας τρόπος τρυφερότητας, μνήμης και βαθύτερης ανθρώπινης επικοινωνίας. Είναι, τελικά, ένας ποιητής της λεπτότητας — ένας δημιουργός που εμπιστεύεται τη δύναμη της εικόνας, της σιωπής και της υπαινικτικής συγκίνησης. Και, μέσα σε έναν κόσμο συχνά θορυβώδη και βιαστικό, η ποίησή του μας υπενθυμίζει τη σημασία της εσωτερικότητας, της μνήμης και της ευαισθησίας.
Πηγή | Copyright: Λόγω Γραφής | Θεοπούλα Τσαπάνη
Κανένα προϊόν στο καλάθι σας.